Mình biết, khi chia sẻ bài viết này dưới tư cách một giáo viên tiếng Đức, có thể sẽ gây ra nhiều tranh cãi và “động chạm” đến lợi ích của nhiều người. Nhưng nếu không có ai lên tiếng về vấn đề này, sẽ còn không biết bao nhiêu người học tiếng Đức tiếp tục đi lệch hướng, chỉ vì thiếu thông tin và khả năng tự đánh giá khi tìm hiểu lúc mới đầu.

Các bạn thường nghĩ, cụm từ “bao đậu”, “bao đỗ” nghe xuôi tai kia sẽ mang đến một con đường thuận lợi, suôn sẻ và nhanh chóng hơn với tiếng Đức. Nhưng rất ít người trong ngành dám nói với các bạn rằng việc các bạn học tiếng Đức mất nhiều thời gian hơn so với thực tế, việc các bạn học đến tận B1, B2 nhưng có khi không thể giao tiếp được tiếng Đức một cách cơ bản, việc các bạn cảm thấy tiếng Đức vô cùng, vô cùng khó, lại nằm ở chính cụm từ “bao đậu” này.

Kiểu “bao đậu” thứ nhất thường thấy ở các trung tâm du học, và cũng bớt “tai hại” hơn một chút so với kiểu còn lại. Với các trung tâm này, lợi nhuận phần lớn đến từ khâu hợp đồng, mà không phải việc đào tạo tiếng. Vậy nên, họ thường chấp nhận cho các bạn học đi học lại bất kỳ trình độ nào đến khi đạt thì thôi (tất nhiên, lệ phí thi những lần sau đó vẫn sẽ do học viên chi trả). Do thế, một bộ phận học viên theo kiểu bao đậu như thế này thường có tính trơ và ỷ lại.

Tức là, họ coi việc học tiếng Đức như một điều gì đó có thể kéo dài lê thê, thậm chí đến cả việc lên lớp hằng ngày cũng cần phải nhắc nhở. Họ chỉ lo sốt vó lên khi kỳ thi lấy chứng chỉ đến gần, nhưng ở giai đoạn này, nhiều bạn có thể đã bị mất gốc, rơi rớt kiến thức hoặc chưa chắc nền tảng do thói quen học chểnh mảng, ỷ lại, thiếu ý thức tự học ở những trình độ trước.

Việc ôn thi B1 hoặc B2 đối với các trường hợp này sẽ có hai hướng. Một số bạn sẽ nhận ra vấn đề của mình, cố gắng lấy lại nền tảng, song song hoặc sau đó mới ôn luyện để thi chứng chỉ. Trường hợp này, tuy muộn và mất nhiều công sức hơn, nhưng khá hiệu quả. Nếu kiên trì, trung bình chỉ đến lần thi thứ ba hoặc thứ tư, các bạn đã có thể cầm trên tay tấm bằng, hoàn toàn dựa vào chính khả năng của mình.

Hướng thứ hai, đó là những bạn vẫn tiếp tục đâm đầu vào ôn thi, luyện càng nhiều đề càng tốt, học tủ, học thuộc, tìm kiếm những nơi thi được cho là dễ. Nói chung là tìm đủ mọi cách để có được tấm bằng, nhưng chưa từng nghĩ đến việc tại sao mình thi mãi không có kết quả như ý muốn. Lý do nằm ở kỳ thi quá khó, tiếng Đức quá khó, hay nằm ở nền tảng của bản thân?

Khi vấn đề chưa được giải quyết tận gốc rễ, những lần thi lặp lại liên tục phía sau cơ bản chỉ được xem như đang chơi xổ số: may thì trúng được một lần, phần nhiều còn lại là không may.

Đó cũng là lý do tại sao thực trạng về khả năng ngôn ngữ của nhiều học viên Việt Nam khi sang đến Đức lại đáng báo động đến như vậy.

Loại “bao đậu” thứ hai cũng là loại mà thực sự, dưới tư cách của một giáo viên, của một người sử dụng và yêu ngôn ngữ này cả chục năm nay, của một người “kinh doanh” dịch vụ giáo dục, của một người quá hiểu tầm quan trọng của việc thực sự có thể sử dụng được ngôn ngữ này khi sống ở Đức, mình hoàn toàn không thể chấp nhận được.

Việc các bạn “mua” đề để ôn tập và khoanh vùng, mình không đề cập tới.

Nhưng tai hại hơn, đáng trách hơn rất, rất nhiều, đó là tại sao lại có những nơi, có những người được gọi là “giáo viên tiếng Đức”, đào tạo tiếng Đức, lại có thể định hướng cho học sinh HỌC THUỘC LÒNG tất cả các đề nói khoanh vùng được để đi thi? Các bạn đang học tiếng Đức, đang ôn thi tiếng Đức, các bạn không thể biết được cách tiếp cận này đang trực tiếp hủy hoại con đường phía trước, không chỉ với tiếng Đức mà còn là cuộc sống sau này của các bạn nơi xứ người.

Để rồi, chắc chắn các bạn sẽ mất gấp nhiều lần công sức và tiền bạc sau này, chỉ để sửa lại được phần nào. Chưa bàn đến việc khoanh vùng đề tủ, “truyền” tai nhau việc kỳ thi sắp tới vào đề nào, bản chất cũng là trò chơi tỷ lệ: có trúng, có bị “tủ đè”. Ai lo lắng thì bỏ tiền ra mua cho yên lòng. Chẳng sao hết.

Nhưng các bạn nghĩ rằng giám khảo, những người ngồi trước mặt các bạn, những người có không biết bao nhiêu năm kinh nghiệm trong lĩnh vực đào tạo, khảo thí ngôn ngữ, lại không nhận ra bạn đang nói tự do hay chỉ đang ngắc ngứ nhớ lại những gì đã học thuộc? Được rồi, cứ cho là các bạn học thuộc tốt, trôi chảy, tự nhiên, diễn rất giỏi đi. Vậy các bạn học thuộc được bao nhiêu đề? Các bạn đủ kiên trì để chơi cái trò chơi tỷ lệ này đến lần thứ bao nhiêu? Tầm vài chục lần không? Vì sao?

Vì khi các bạn đã tự tước mất khả năng hình thành ý của chính mình, các bạn không khác gì con vẹt. Dù chỉ một câu hỏi đơn giản bất chợt của giám khảo, các bạn cũng có thể ngồi nghĩ vài phút chẳng ra nổi một từ. Đề mà không trúng tủ, ý mà không theo đúng mẫu “người giáo viên mẫu mực” ấy cho, tự dưng bạn bị điểm huyệt ngay tại chỗ. Vậy thôi, coi như xé nháp thi lại lần sau, biết đâu ăn may, trúng tủ.

Trong một ngày, các giám khảo, ví dụ như của Viện Goethe, nơi tổ chức một trong những kỳ thi tiếng Đức nổi tiếng nhất ở Việt Nam, tiếp xúc với không biết bao nhiêu bài thi, từ nói đến viết. Và bạn cũng là một trong những con “gà chiến” của giáo viên “bao đỗ” đó.

Trùng hợp, đợt thi ấy cũng có nhiều chú “gà chiến” dùng trúng bài mẫu chung, xào nấu lại gần như y hệt. Nếu may mắn không bị tính là đạo văn, thì giám khảo cũng chán ngấy những bài luận chẳng có tính cá nhân, bài nào cũng trống rỗng, vô hồn, toàn mấy từ vựng, ngữ pháp cao siêu (và một người thực sự sử dụng tiếng Đức sẽ thấy mệt mỏi với những bài làm trống rỗng này).

Rồi sao nữa? Ngày xưa học A1, A2 còn nói được, còn trình bày được những gì cơ bản xoay quanh cuộc sống hằng ngày. Nhưng từ ngày “bao đậu”, từ ngày thành cỗ máy học thuộc, khả năng nói mất dần. Nghe có thể hiểu, nhưng miệng cứ cứng đờ, chẳng biết phải nói gì. Trong đầu lúc đó toàn xoay mòng mòng mấy câu văn mẫu với hàng loạt ngữ pháp bậc cao, nghe đã thấy sang mồm, nhưng để trả lời một câu hỏi thông thường của giám khảo thôi cũng không thể được.

Mình tôn trọng sự lựa chọn của mỗi người. Có những người sẵn sàng đánh đổi khả năng giao tiếp, đánh đổi cả thời gian và tiền bạc, để bám lấy hy vọng rằng có một đường tắt đưa mình đến với tấm bằng tiếng đủ điều kiện, đến với nước Đức. Nhưng cũng có những người, họ chỉ đơn giản bị dẫn đi sai hướng mà chính họ cũng chưa thể nhận ra. Đến khi nhận ra, thường cũng kiệt quệ cả về tài chính lẫn tinh thần rồi.

Vậy nên, bài viết này mình muốn dành cho những người như vậy, và dành cho những bạn đang chập chững trên hành trình tìm hiểu tiếng Đức. Mong các bạn tỉnh táo, kiên định và tìm ra được hướng đi phù hợp cho mình.